Tuesday, 31 March 2020

संगठनकाे भनेकाे के हाे ?


Ø ;+u7gsf] cjwf/0ff M
dflg;x? ha ;+ul7t eO{ cfk"mnfO{ Ps csf{aLr ;dembf/L / ;dGjo sfod ug{ ;Sb}gg\ ta ;Dd tf]s]sf] nIo k|fKt ug{ lgs} ufx|f] kb{5 . ;+ul7t x'g ;fd'lxs efjgf, pT;fx, pTk|]/0ffsf ;fy} ;+u7gsf] cfjZostf k5{ . o;} kIfnfO{ Wofgdf /fvL x/j6{ ;fOdgn] ;+u7gnfO{ JolQm JolQm aLrsf] ;fd'lxs k|of; egL kl/eflift u/]sf 5g\, h; cGtu{t JolQm ljz]ifn] cfk"mnfO{ ;'Dk]sf] e"ldsf lgjf{x ug'{kg{] x'G5 .
Psy/L ;+u7g :yfoL x'G5 eg] csf{] y/L c:yfoL . :yfoL ;+u7gn] lg/Gt/tf kfO{/xG5 eg] c:yfoL ;+u7gn] tf]lsPsf] sfo{ k'/f u/]kl5 aGb ul/G5 . To:t} ;+u7g /fli6«o jf cGt/fli6«o txdf vf]lng ;S5 . bf];|f] ljZjo'4 kl5 :yfkgf ul/Psf] ;+o'Qm /fi6«;+3 / o;sf eft[;+u7gx? cGt/fli6«o ;+u7g x'g\ . t/ s'g} Ps b]z leq} /fli6«o pb]Zo k|fKtLsf]nflu :yfkgf ul/Psf ;+u7gx? /fli6«o txsf x'g\ .
;+u7g lgdf{0f ug{] qmddf oflGqs Pj+ dfgjLo wf/0ff k|:t't ul/Psf] kfO{G5 . oflGqs wf/0ffdf ljZjf; ug{]x? ;+u7g lgdf{0f k|lqmofnfO{ ljz]if hf]8 lbG5g\ . plgx?sf] ts{ 5 ls ;+u7g lgdf{0f r'gf}tL k"0f{ sfo{ xf] . o;sf nflu l;4x?sf] cfjZostf k5{ . h;/L Pp6f s'zn cfs{]6]S6n] 3/sf] a[xt gS;f tof/ ub{5, To;} u/L s'zn ;+u7glabn] ;+u7g  th'{df ug{ ;S5 .
dfgjLo wf/0ffdf ljZjf; ug{]x?n] ;+u7gdf lgo'Qm ul/g] sd{rf/Lsf] kIfdf ljz]if hf]8 lbPsf 5g\ . plgx?sf] ts{ 5 ls ;+u7gsf] nIo k|fKtL sd{rf/Lsf] ;fd'lxs k|oTgaf6 dfq ;Dej 5 . ;+u7gsf] ;kmntf To; ;+u7gsf] g]t[Tj / cGo sd{rf/Lx?sf] ;dGjo Pj+ k|lta4tfdf e/ k5{ .  Jojxf/df x]bf{ cToflws ;+u7gx?n] ;'?d} ;+/rgfnfO{ To:tf] Wofg lbg{gg\ . ;+u7gsf] sfo{ ;'? u/]kl5 o;df cfjZos yk36 x'Fb} hfG5 . ctM oflGqs kIf eGbf dfgjLo kIfnfO{ ljz]if Wofg lbg'kg{] ts{ clgx?sf] 5 .
Ø ;+u7gsf] k|sf/ M
;+u7gnfO{ j[xt ?kdf cf}krfl/s / cgf}krfl/s u/L b'O{ ;d'xdf ljefhg ul/Psf] 5 . o; cy{df cf}krfl/s ;+u7g leq  cgf}krffl/s ;+u7g ljBdfg /xG5g\ egL hfgsf/L lbO{Psf] 5 . To:t} cgf}krfl/s ;+u7gnfO{ klg b'O{ efudf ljefhg ul/Psf] 5 .
                   ;+u7g
                                                                              
cf}krfl/s                            cgf}krfl/s            
                                                                                       ;+:yfut              u}x|;+:yfut
cf}krfl/s ;+u7g To:tf ;+u7g x'g\ h;nfO{ lgod sfg'g cGtu{t u7g ul/Psf x'G5g\ . o;sf] cfˆg} ;+u7g rf6{ / lgodfjnL x'G5 . o:tf ;+u7gn] s;} lj?4 p'h'/L ug{ ;S5g\ cyjf s;}n] oL ;+u7g lj?4 sfg'gL d'2f n8\g ;S5g\ .
;+:yfut cgf}krfl/s ;+u7g s'g} klg cf}krfl/s ;+u7g leq sfo{/t sd{rf/LaLr ;[lht cglws[t ;DaGwsf] pkh xf] . -u'6 pku'6_
u}x|;+:yfut cgf}krfl/s ;+u7gsf] pbfx/0f kl/jf/nfO{ dfGg ;lsG5 . lsg ls of] s'g} ;+u7gsf] c+u xf]O{g .

संघ, प्रदेश र स्थानीय तहकाेबीचमा कस्ताे अन्तरसम्बन्ध छ ?


Ø ;+3 k|b]z / :yfgLo tx ljrsf] ;DaGw s] 5 <
g]kfnsf] jt{dfg ;+ljwfgsf] efu @) df ;+3, k|b]z / :yfgLo tx ljrsf] cGt/;DaGwsf] af/]df pNn]v ul/Psf] 5 . h; cGtu{t,
wf/f @#! df ;+3 / k|b]z ljrsf] Joj:yfklso cGt/ ;DaGwsf] af/]df o;/L n]lvPsf] 5 M
!= ;+l3o sfg'g g]kfne/ jf g]kfnsf] s'g} If]qdf dfq nfu" x'g] u/L agfpg  ;lsg] 5 .
@= k|b]z sfg'g k|b]z e/ jf k|b]zsf] s'g} If]qdf dfq nfu" x'g]u/L agfpg ;lsg] 5 .
#= b'O{ jf b'O{ eGbf a9L k|b]zn] cg';'rL ^ df pNn]lvt s'g} ljifodf sfg'g agfpg g]kfn ;/sf/ ;dIf cg'/f]w u/]df ;+l3o ;+;bn] cfjZos sfg'g agfpg ;Sg]5 . To:tf] sfg'g ;DaGwLt k|b]zsf] xsdf dfq nfu" x'g] 5 .

wf/f @#@ df ;+3, k|b]z /  :yfgLo tx larsf] ;DaGw pNn]v 5 h;df lgDg s'/fx? pNn]v ul/Psf] 5 M
!= ;+3, k|b]z / :YffgLo tx larsf] ;DaGw ;xsf/Ltf, ;xcl:tTj / ;dGjosf] l;4fGtdf cfwfl/t x'g]5 .
@= g]kfn ;/sf/n] /fli6«o dxTjsf ljifodf / k|b]zx?lar ;dGjo ug{'kg{] laifodf k|b]z dlGqkl/ifbnfO{ of] ;+ljwfg / ;+l3o sfg'g adf]lhd cfjZos lgb{]zg lbg ;Sg]5 / To:tf] lgb{]zgsf] kfngf ug'{ ;DalGwt dlGqkl/ifbsf] st{Jo x'g] 5 .
#= s'g} k|b]zdf g]kfnsf] ;fj{ef}d;Qf, ef}uf]lns cv08tf, /fli6«otf jf :jflwgtfdf ulDe/ c;/ kg{] lsl;dsf] sfo{ ePdf /fi6«kltn] To:tf] k|b]z dlGqkl/ifbnfO{ cfjZostf cg';f/ ;r]t u/fpg k|b]z dlGqkl/ifb / k|b]z;efnfO{ a9Ldf ^ dlxgf;Dd lgnDag ug{ jf lj36g ug{ ;Sg] 5 .
$= pkwf/f # adf]lhdsf] sf/afxL u/]sf]df To:tf] sfo{ #% lbg leq ;+l3o ;+;bsf] tTsfn sfod /x]sf] ;Dk"0f{ ;b:osf] ax'dtaf6 cg'df]bg u/f[pg' kg{] 5 .
%= pkwf/f # adf]lhdsf] lj36g ;DaGwL sfo{ ;+l3o ;+;baf6 cg'df]bg ePdf To:tf] k|b]zdf ^  dlxgf leq k|b]z ;efsf] lgjf{rg x'g] 5 . t/ cg'df]bg gePdf To:tf] lgnDag jf lj36g ;DaGwL sfo{ :jtM lgliqmo x'g] 5 .
^=  pkwf/f # adf]lhdsf] lgnDag ;+l3o ;+;bn] cg'df]bg u/]df ;f] cjlwe/ / lj36g cg'df]bg ePdf k|b]z ;efsf] lgjf{rg gxF'bf;Ddsf nflu ;+l3o zf;g sfod /xg] 5 .
&= ;+l3o zf;g /x]sf] cj:yfdf ;+l3o ;+;bn] cg';"lr ^ adf]lhdsf] ;"lrdf k/]sf] ljifodf sfg'g agfpg ;Sg]5 . To:tf] sfg'g ;DalGwt k|b]z ;efn] csf{] sfg'g agfO{ vf/]h gu/];Dd axfn /xg] 5 .
*= g]kfn ;/sf/n] cfkm} jf k|b]z ;/sf/ dfkm{t ufpFsfo{kflnsf jf gu/sfo{kflnsfnfO{ of] ;+ljwfg / ;+l3o sfg'g adf]lhd cfjZos ;xof]u ug{ / lgb{]zg lbg ;Sg] 5 . To:tf] lgb{]zgsf] kfngf ug'{ ufpFsfo{kflnsf jf gu/sfo{kflnsfsf] st{Jo x'g] 5 .

k|b]z – k|b]z larsf] ;DaGw g]kfnsf] jt{dfg ;+ljwfgsf] wf/f @## df pNNf]v 5 h;df elgPsf] 5M
!= Ps k|b]zn] csf{] k|b]zsf] sfg'gL Joj:yf jf Goflos Pj+ k|zf;lso lg0f{o jf cfb]zsf] sfof{Gjogdf ;xof]u ug{'kg{] 5 .
@= Ps k|b]zn] csf{] k|b]z;Fu ;femf rf;f], ;/f]sf/ / lxtsf] ljifodf ;'rgf cfbfgk|bfg ug{, k/fdz{ ug{, cfˆgf] sfo{ / ljBfogsf af/]df cfk;df ;dGjo ug{ cfk;L ;xof]u lj:tf/ ug{ ;Sg] 5 .
#= Ps k|b]zn] csf{] k|b]zsf] afl;GbfnfO{ cfˆgf] k|b]zsf] sfg'g adf]lhd ;dfg ;'/Iff, Jojxf/ / ;'ljwf pknAw u/fpg' kg{] 5  .

g]kfnsf] jt{dfg ;+ljwfgsf] wf/f @#$ df cGt/k|b]z kl/ifbsf] Joj:yf ul/Psf] 5 . h;sf pkwf/fx?df elgPsf] 5 M
!= ;+3 / k|b]z lar tyf k|b]z k|b]z lar pTkGg /fhg}lts ljjfb ;dfwfg ug{ b]xfo adf]lhdsf] Ps cGt/k|b]z kl/ifb /xg] 5 .
      k|wfgdGqL – cWoIf
      g]kfn ;/sf/sf u[x dlGq – ;b:o
      g]kfn ;/sf/sf cy{ dlGq – ;b:o
      ;DalGwt k|b]zsf d"Vo dlGq – ;b:o
@= cGt/ k|b]z kl/ifbsf] a}7s cfjZostf cg';f/ a:g] 5 .
#= cGt/k|b]z kl/ifbn] cfˆgf] a}7sdf ljjfbsf] ljifo;+u ;DalGwt g]kfn ;/sf/sf] dlGq jf ;DalGwt k|b]zsf] dlGq tyf ljz]if1nfO{ cfdGq0f ug{ ;Sg] 5 .
$= cGt/ k|b]z kl/ifbsf] a}7s ;DaGwL sfo{ljlw ;f] kl/ifb cfkm}n] lgwf{/0f u/] adf]lhd x'g] 5 .

g]kfnsf] jt{dfg ;+ljwfgsf] wf/f @#% df ;+3, k|b]z / :yfgLo tx larsf] ;dGjosf] af/]df pNn]v ul/Psf] 5 . h;df elgPsf] 5 M
!= ;+3, k|b]z / :yfgLo tx lar ;dGjo sfod ug{ ;+l3o ;+;bn] cfjZos sfg'g agfpg ;Sg]5 .
@= k|b]z, ufpFkflnsf jf gu/kflnsf lar ;dGjo sfod ug{ / s'g} /fhgLlts ljjfb pTkGg ePdf k|b]z;efn] ;DalGwt ufpFkflnsf jf gu/kflnsf / lhNnf ;dGjo ;ldlt ;+u ;dGjo u/L To:tf] ljjfbsf] ;dfwfg ug{ ;Sg] 5 .
#= pkwf/f @ adf]lhd ljjfb ;dfwfg ug{] k|lqmof / sfo{ljlw k|b]z sfg'g adf]lhd x'g] 5 .


e-governance- विद्युतिय शासन ।


;fdfGo cy{df ljB'lto zf;g k|0ffnL eGgfn] ;j{;fwf/0f hgtfsf cfjZostf kl/k'lt{ k|of]hgfy{ /fHo4f/f k|jfx ul/g] ;fj{hflgs ;]jfdf cfw'lgs ;'rgf tyf ;~rf/ k|ljlwsf] pRrtd k|of]u u/L ;'zf;gsf] k|Tofe"lt lbnfpg' xf] .
      ;dsflng ;dfhdf ;'rgf tyf ;~rf/ k|ljlwn] s'g}klg ;'rgfsf] /rgf, kl/dfh{g, k|zf]wg tyf k|of]udf lg0ff{os e"ldsf v]Nb5 . o;n] g} k/Dk/fut dfGotfdf k|ltj4 ;/sf/nfO{ kx'Frof]Uo, kf/bzL{, k|efjsf/L tyf pQ/bfoL ;/sf/sf] ?kdf kl/jlt{t ub{5 . To;}n] ;/sf/L k|lqmof, sfo{ ;+;f]wg / ;+oGqdf ;"rgf k|ljlwsf] k|of]u s]an b}lgs ;/sf/ ;~rfngdf dfq l;ldt /x]sf] 5}g . o;n] e|i6frf/ lgoGq0f, k|0ffnLut ;xhtf j[l4, ;du| vr{df sld, ;/sf/sf] hgtf;+usf] ;DaGw lj:tf/sf] k|Tofe"lt lbnfpF5 .
      ;/sf/ gful/s / Jofj;fo÷:jfy{ ;d'x s'g} klg zf;lso k|0ffnLsf ltg dxTjk"0f{ cjojx? x'g\  oL ltg cjoj jf nIo ;d'xx?lar zf;lso k|0ffnLdf ljleGg cGt/lqmof x'g] ub{5 h; cg';f/ lgDg adf]lhdsf ;/sf/–gful/s– Jofj;fosf ;]jf k|jfx 9fFrfx? ljsl;t x'G5g\ .
·       Government to Citizen (G2C): o; k|sf/sf] cGt/lqmofdf ;/sf/ -s]Gb|, k|b]z / :yfgLo_ / gful/s lar cJoj;flos k|s[ltsf] ;DaGw x'G5 . of] k|sf/sf] zf;lso k|0ffnLdf ;/sf/sf tkm{af6 hgtfnfO{ ;'rgf tyf ;~rf/ k|ljlwsf] k|of]u u/L k|efjsf/L tyf lskmfotL tl/sfaf6 ljljw ;]jfx? k|bfg ul/G5 . h:t}M /fli6«o kl/ro kq, O{– kf;kf]6{, JolQmut 36gfbtf{sf] k|df0fkq, ;jf/L rfns k|df0fkq OTofbL .
·       Government to Employee (G2E): o; k|sf/sf] cGt/lqmofdf ;/sf/ / sd{rf/Llar cJoj;flos k|s[ltsf] ;DaGw x'G5 . o; k|sf/sf] cGt/lqmofn] sd{rf/LnfO{ ljleGg cf}hf/x? dfkm{t ;/sf/;FUf ;Dks{ / ;DaGw sfod ug{ dbt ub{5 . of] 9fFrfsf] cGt/lqmofaf6 sd{rf/Lx?n] sDKo'6/s[t gofF l;sfO{ ljlw l;Sg ;Sb5g\ . h:t}M e–Payrool ;ˆ6j]/ k|of]u eP/  tna k|fKtL, s/ ;DaGwL ;'rgf k|fKtL, Pis gfds ;ˆ6j]/ k|of]u u/]/ sd{rf/Lsf] ;Dk"0f{ j}olQms ljj/0f k|fKtL e– training gfds ;ˆ6j]/ k|of]u u/]/ gofF / k'/fgf]  sd{rf/LnfO{ k|lzIf0f Joj:yfkg O{Toflb .
·       Government to Business (G2B): o; k|sf/sf] zf;lso 9fFrfdf ;/sf/ / Jofj;flos ;d'xlar cJoj;flos k|s[ltsf] ;DaGw x'G5 . o; lsl;dsf] ;DaGwdf ;/sf/ / Jofj;flos ;d'xlar k|ljlwsf] dfWodaf6 ;Dks{ :yflkt ul/G5 .  ;/sf/ / Jofj;flos ;d'xlar  ljleGg gLlt rog, lgod, sfo{ljlwx?sf] lgdf{0f klg o;} lsl;dsf] ;]jf k|jfx 9fFrfdf kb{5 . ;/sf/ / Jofj;flos ;d'xlarsf] o; lsl;dsf] ;DaGwn] Jofj;flos ;d'xx?sf] b}lgs sfo{ ;Dkfbgdf /x]sf ;d:ofx? lg/fs/0f ug{ dbt ub{5 . h:t}M O{– lnnfdL, O{–6]08/, Jofj;flos ;d'xx?sf]nflu ;/sf/L cgnfO{g C0f ;xfotf k|0ffnL OToflb .
·       Government to Government (G2G): o; k|sf/sf] ;]jf k|jfx 9fFrfdf  ljleGg ;/sf/L lgsfox? -;/sf/L ;+:yf, ljefu, dGqfno, zfvf cflb_ lar cGt/ ;dGjofTds cJoj;flos k|s[ltsf] ;DaGw x'G5 . o;sf] k|ljlwut pbfx/0f cGt/ sfof{no b'/ ;Dd]ng xf] .
ljB'lto zf;g k|0ffnLsf lgDglnlvt nIox? /x]sf 5g\ M
ü ck]Iffs[t >]i6td ;]jf k|jfx .
ü pQ/bfoL Pj+ kf/bzL{ ;/sf/ .
ü s'zn Pj+ bIf ;/sf/L jftfj/0f .
ü lglh If]q;+usf] ;DaGw lj:tf/ .
ü ;'rgfsf] ;xr kx'Fr4f/f hgtfsf] Ifdtfdf clej[l4 .
ljB'lto zf;g k|0ffnLsf kmfObfx? M
ü kf/blz{tf
ü vr{ Go"lgs/0f, ;dosf] art, jftfj/0f ;+/If0fdf ;xof]u .
ü sfo{ult
ü pQ/bfloTj j[l4
ü s'zn / lskmfotL ;fj{hflgs ;]jf k|jfx .
ljB'lto zf;g k|0ffnLsf a]kmfObfx? M
ü ;a} hgtf sDKo'6/df ;fIf/ gePsf]n] k"0f{?kdf ljB'lto k|0ffnL nfu" ubf{ plgx?n] ;xh ;]jf k|fKt ug{ g;Sg] .
ü o;n] gful/sx?sf] JolQmut uf]klgotf e+ux'g] vt/f x'G5, gful/sx?sf] JolQmut ;'rgf unt ?kdf k|of]ux'g] vt/f x'G5 .
ü sd{rf/Lx?df w]/} k|lzIf0fsf] cfjZostf kb{5 .
ü o;n] hgzlQm s6f}tL x'g] ePsf]n] a]/f]huf/L a9\g ;S5 .
ü b]zsf ;a} 7fpFdf sDKo'6/, OG6/g]6 gk'u]sf]n] ;a} hgtfn] cgnfO{g ;]jf pkof]u ug{ ;Sb}gg\ .
ü ljleGg ;ˆ6j]o/ ljsf;, nfu', dd{t ;Def/ ubf{ w]/} vlr{nf] x'g hfG5 .


सामाजिक द्वन्द्व र सामाजिक न्याय ।


v;fdflhs ljjfb tyf 4G4 M
     ljjfb tyf 4G4nfO{ ;dfgfyL{ ?kdf lng ;lsG5 / lng] ul/Psf] klg 5 . zflAbs cy{df ljjfb cyf{t 4G4n] emu8f, dgd'6fj, dgf]dflnGosf] l:yltnfO{ hgfpF5 . s'g} ljifo jf k|zª\udf /xg] km/s dtdf sf/0f ljjfb tyf 4G4sf] l;h{gf x'G5 . 4G4 ljz]iftM ;|f]t / ;fwgsf] ckof{Kttf jf ltgsf] cljj]sL ljt/0f, clwsf/sf] c:ki6tf, ;/f]sf/jfnf JolQm jf ;d'xsf] JolQmut jf ;fd'lxs bafasf] l:yltdf l;h{gf x'G5 . ;dfh ;dfg cfsf+Iff af]s]sf JolQmx?sf] hdft xf] hf] lg/Gt/ cGt/lqmofdf /xG5g\ . ;dfhsf ;b:ox?n] cGt/lqmof ug{] qmddf Ps csf{lar ljjfbx? l;h{gf x'g ;S5g\ . j}rfl/s j]d]nsf] cj:yf cfpg ;S5 . ;f] a]d]n Pjd\ lj/f]wfef;sf] cj:yf g} ;fdflhs ljjfb jf 4G4 xf] . ljljwtfo'Qm ;dfhdf o;k|sf/sf] 4G4 a9L km}lng] ;Defjgf /xG5 .
     dfgjzf:qLx?sf] ljrf/df 4G4 ;dfh / ;+:s[ltlar x'g] lje]bsf] cj:yf xf] eg] cy{zf:qLx?sf dt cg';f/ 4G4 b'Nf{e ;fwgx?sf] afF8kmfF8df x'g] k|lt:kwf{sf] pkh xf] . dgf]j]Qfx?sf] ljrf/df 4G4 ;fd'lxs / JolQmut  lxtsf] kl/lwdf /x]sf] lje]b xf] . To;}u/L /fhgL1 tyf /fhgLlts lrGtsx?sf] wf/0ffdf /fhgLlts ;f]rdf /xg] leGgtf g} 4G4 xf] .
v4G4sf b[li6sf]0fx? M
·      k/Dk/fut cyf{{t gs/fTds b[li6sf]0f M o; b[li6sf]0f cg';f/ 4G4 ;bf;j{bf xflgsf/s x'G5 h:tf];'s} kl/l:yltdf klg o;nfO{ bafpg'k5{ jf ;dfh, ;+u7gdf b]lvg'x'Fb}g . of] wf/0ffn] ;g\ !(#) ;Dd dfGotf kfof] .
·      dfgj ;DaGwjfbL cyf{t ;s/fTds b[li6sf]0f M of] b[li6sf]0f cg';f/ 4G4 :jefljs k|lqmof ePsf]n] o;nfO{ ha/h:tL bafpg / phfu/ x'g} glbg ;lsb}g . 4G4 plAhg ;S5 sltko cj:yfdf o:fnfO{ nfedf ?kfGt/0f ug{ klg ;lsG5 / o;nfO{ plrt lsl;dn] ;dfwfg ug{'k5{ . o;n] ;g\ !(&) sf] bzs ;Dd dfGotf kfof] .
·      cGt/lqmofTds b[li6sf]0f M ;g\ !(&) sf] bzs kl5 dfGotf kfPsf] of] b[li6sf]0f cg';f/ Ps xb;Dd 4G4nfO{ k|f]T;fxg ul/g' kb{5 . Optimum level ;Ddsf] 4G4n] ;fdflhs tyf ;fF:s[lts ultlzntfnfO{ lhpFbf] /fVb5 . ;b\efjo'Qm, zflGtk"0f{, km/s dt g} gePsf] ;dfhdf ls t Psflwsf/jfbL dfGotf xflj x'G5 ls u}/ l;h{glzn, csd{0o, oyfl:yltjfbL / xbeGbf a9L ;lxi0f' x'G5 . o:tf] ;dfh cfk"mnfO{ gf}nf] kl/l:ylt;Fu ;dfof]hg ug{ c;dy{ x'G5 . 4G4sf] ;lx Joj:yfkg ug{ hfGg] xf] eg] Tof] l;h{glzn x'G5 .
vljjfb tyf 4G4 l;h{gfsf ;}4flGts sf/0fx? M (PCICHI)
·      Community Relation Theory M ;dfhsf ljleGg ;d'xx?larsf] w'|ljs/0f / cljZjf; .
·      Positional Negotiation Theory   M cfkl; a]d]nsf] :t/
·      Human need theory  M dfgljo tyf ;fdflhs cfjZostf k"lt{ gx'g'
·      Identity theory  M JolQmut tyf ;fd'lxs klxrfgsf] nflu
·      Inter Cultural Misunderstanding theory  M  ;fdflhs tyf ;fFs[lts cGt/la/f]w
·      Conflict transformation theory
Jojxfl/s ?kdf pNn]v ug{] xf] eg] M ;fdflhs ju{ lje]b, ;fdflhs r]tgfsf] sld, pRr dxTjsf+Iff / ljZjf; tyf ;dembf/Lsf] cefjsf sf/0f ;dfhdf 4G4 l;h{gf x'G5 . -;f=lj=p=;f_
vg]kfndf ;fdflhs ljjfb tyf 4G4sf] cj:yf M
·      /fhgLlts kl/jt{gn] ;dfhdf ljefhg / ljjfb NofPsf] 5 .
·      klxrfg, kx'Fr / k|ltlglwTjsf] ljifonfO{ lnP/ ;dfhdf ljjfb l;h{gf ePsf] 5 .
·      /fhfnfO{ ;a} s''/f dfGo lxGb'Tj / lxGb'/fHonfO ;/sf/L dfGotfaf6 al~rt u/fPkl5 dGb ultdf 4G4 l;h{gf ePsf] 5 .
·      b]z ;+l3o k|0ffnLdf uO;s]kl5 clwsf/ afF8kmfF8sf] laifonfO{ lnP/ ljjfb ePsf] 5 .
·      ;Gt'lnt ljsf; gePsf] ljifon] 4G4 lgDTofPsf] 5 .
·      ;/sf/L lgsfosf] :yfkgf tyf :t/f]GgtLsf] ljifonfO{ lnP/ klg ljjfb ePsf] b]lvG5 .
·      zx/L O{nfsfdf kmf]xf]/ Joj:yfkgsf] ljifon] klg 4G4 a9fPsf] 5 .
·      ;dfhdf s'k|yfsf cjz]ifx? afFsL /x]sf]n] To;s} sf/0f obfsbf ljjfb ePsf] kfO{G5 .
v4Gbdf jftf{sf z}nLx?÷/0fgLltx? M -k|;k;;_
·      k|lt:kwf{ dfkm{t nfb\g] z}nL (Competing): I Win you  loss
·      ;dk{0f (Accomodating) : I loss you win
·      kG5fpg] (Avoiding) : No win  no loss
·      ;xof]u (Collaborating) : I win you win
·      ;Demf}tf (Compromising) : Both win both loss
v;fdflhs ljjfb tyf 4Gb Joj:yfkgdf k|zf;gsf] e"ldsf M
     4Gb  cfk}mdf Ps hl6n cj:yf xf] o;sf] Joj:yfkg Tolt ;lhnf] x'Fb}g . s'g} Ps kIfn] dfq ;fdflhs ljjfb tyf 4Gbsf] Dafe  landing ug{ ;Sb}g .  s'g} lsl;dsf] ;fdflhs ljjfb tyf 4Gb Joj:yfkgdf lgDg kIfx?sf] dxTjk"0f{ e"ldsf /x]sf] x'G5 M
·      ;fdflhs If]qsf cu'jfx?sf]
·      /fhg}lts g]t[Tjsf]
·      k|zf;lgs If]qsf]
·      ;fd'bflos ;+3;+:yfx?sf]
·      cGt/fli6«o dWo:ystf{x?sf] cflb .
;dfh;Fu k|ToIf ;/f]sf/ /fVg] k|zf;gsf] 4Gb Joj:yfkgdf /xg] e'ldsfnfO{ lgDg a'Fbfdf pNn]v ug{ ;lsG5 M
·      ;fj{hflgs ;]jf k|jfx ubf{ lgikIf / k|efjsf/L ?kdf k|jfx ug{],
·      ljsf; lgdf{0fsf sfo{df hg;xeflutf / :yfgLo ;|f]t ;fwgsf] kl/rfngdf ljz]if hf]8 lbg],
·      l;h{gf eO{;s]sf ljjfbx?sf] ;dfwfgsf nflu oy]i6 sbd rfNg],
·      ljjfb ;DalGw ;lx ;"rgf k|jfx ug{] cflb .
v;fdflhs Gofosf] kl/ro M
     jf:tjdf h;sf] h] xf] p;nfO{ Tolx lbg' g} Gofo xf] . Gofo Ps d"No xf] . of] cfw'lgs ;fdflhs ljsf;sf] Pp6f dxTjk"0f{ xltof/ klg xf] . Gofo eGg] ljlQs} ;dfhsf x/]s ;b:o cfk"m klg c? ;/x x/]s ;fdflhs ;/f]sf/sf ljifodf ;dfg ;xeflutf / ;dfg k|ltkmnsf] xsbf/ x'g'k5{ eGg] dfGotf xf] . ;fdflhs Gofon] ;dfhdf /x]sf nfex?nfO{ ;dfg?kdf pkof]u ug{ ;Sg] cj:yfsf] l;h{gf ub{5 . cfw'lgs cjwf/0ff ;lxtsf] ;fdflhs Gofo zAb ;j{k|yd ;g\ !*$) df Luigi Taparelli n] k|of]udf NofPsf lyP . jt{dfg nf]ssNof0fsf/L /fHosf x/]sh;f] ultljlw / lqmofsnfkx? ;fdflhs Gofosf] :yfkgfdf s]lGb|t x'g'k5{ eGg] dfGotf /flvG5 . ;dfhdf JofKt dT:o Gofok|0ffnLsf] cGTo ug{] Pp6f ljlw ;fdflhs Gofo xf] h;sf] dxTjk"0f{ kIf dfgjclwsf/nfO{ dflgG5 . -dfgjclwsf/sf] ljZjJofkL 3f]if0ffkq !($* sf] wf/f @% df ;fdflhs Gofosf] af/]df pNn]v ul/Psf] 5 ._ cf}krffl/s sfg'g eGbf klg ;fdflhs k|lqmof, cj:yf / k|0ffnLnfO{ dxTj lbO{ ;f]xL cfwf/df Gofo ;Dkfbg ug{] k4lt g} ;fdflhs Gofo xf] . o;n] sfg'gnfO{ dfGb}g eGg vf]lhPsf] xf]Og sfg'gsf] clwgdf /x]/ ;fdflhs lxtnfO{ al9 Wofg lbG5 eGg vf]lhPsf] xf] .
v;fdflhs Gofosf b[li6sf]0fx? M
ljt/0fsf/L jf ;dfgtfdf cfwfl/t Gofo, k'glj{t/0fsf/L jf ;dtfdf cfwffl/t Gofo / k'g{:yflkt Gofo ,
v;fdflhs Gofosf l;4fGtx? M -ckfdf hf]; zf;_
·      dfgljo k|lti7f
·      kf/:kl/s Pstf / ;b\efj
·      clwsf/ / lhDd]jf/L
·      ;xeflutf
·      zflGt k|j4{g
·      hf]lvddf k/]sfnfO{ k|fyldstf
·      ;d'bfosf] sNof0f
v;fdflhs Gofosf k"j{;t{x? M
·      /fHo ;~rfnsx?sf] ;s/fTds lrGtg / Jojxf/
·      gful/sx?df clwsf/ k|flKtsf] k"j{ lqmoflzntf
·      /fhg}lts :yfoLTj / k|0ffnLsf] :jR5tf
·      nf]stGq, ljs]lGb|s/0f / ljlwsf] zf;g
·      pRr, lbuf] / km/flsnf] cfly{s a[l4
·      lg0f{o k|lqmof / nfesf] ljt/0fdf hg;xeflutf
·      ul/aL / a]/f]huf/Ls]f ca:yfaf6 d'St /x]sf] cj:yf cflb .
vg]kfndf ;fdflhs Gofosf] :yfkgfsf] nflu ePsf k|of;x? M ;ffdflhs Gofosf] :yfkgfsf] nflu g]kfndf ljljw sfg'gL, ;+/rgfut / Jojxf/ut k|of;x? ePsf 5g\ h;nfO{ o;k|sf/ pNn]v ug{ ;lsG5 M
·      ;+a}wflgs Joj:yf M g]kfnsf ;+ljwfgx?df  ;fdflhs Gofo sfod ug{sfnflu ljleGg lsl;dsf df}lns xsx?sf] Joj:yf x'Fb} cfPsf] 5 . o;} u/L /fHosf lgb]{zs l;4fGt tyf gLltx?df ;fdflhs Gofo k|a4{g ug{] ;DaGwdf ljljw Joj:yfx? klg ePsf 5g\ .
g]kfnsf] jt{dfg ;+ljwfg @)&@ sf] wf/f $@ df ;fdflhs Gofosf] xsnfO{ df}lns xssf] ?kdf pNn]v ul/Psf] 5 . wf/f $@-!_ df ;fdflhs ?kn] k5f8L k/]sf klxnf, blnt ===== lk5l8Psf] If]qsf gful/s tyf cfly{s ?kn] ljkGg v; cfo{nfO{ ;dfj]zL l;4fGtsf cfwf/df /fHosf] lgsfodf ;xeflutfsf] xs x'g]5 . wf/f $@-@_ df cfly{s ?kn] ljkGg tyf nf]kf]Gd"v ;d'bfosf gful/sx?sf] ;+/If0f, pTyfg, zzlQms/0f / ljsf;sf]  nflu lzIff,, :jf:Yo, cfjf;, /f]huf/L, vfBfGg / ;fdflhs ;'/Iffdf ljz]if cj;/ tyf nfe kfpg] xs x'g] 5 .
wf/f $@-#_ df elgPsf] 5 ckf+utf ePsf gful/sx?nfO{ ljljwtfsf] klxrfg ;lxt kof{bf / cfTd;Ddfg k'j{s hLjgofkg ug{ kfpg] / ;fj{hflgs ;]jf tyf ;'ljwfdf ;dfg kxF'rsf] xs x'g] 5 .
·      cGo sfg'gL Joj:yf M ;fdflhs GofonfO{ k[i7kf]if0f ug{sfnflUf g]kfndf ljut b]lv g} ljlEfGGf sfg'gx?sf] lgdf{0f ub{} cfOPsf] 5 . h:t} M Ifltk"lt{ P]g @)!(, vfB P]g @)@#, b}lj k|sf]k p2f/ P]g @)#(, kmf]xf]/d}nf P]g @)$$, afnaflnsf ;DaGwL P]g @)$*, ;dfh sNof0f P]g @)$(, nfu' cf}ifw lgoGq0f P]g @)## cflb .
·      gLlt tyf sfo{qmfd M g]kfnsf] ;+ljwfg @)&@ sf] wf/f %!-~f_ df /fHosf gLlt cGtu{t ;fdflhs Gofo / ;dfj]lzs/0f ;DalGw gLlt pNn]v u/]sf] 5 .
v;dfh / ;+:s[lt M ;fdfGotof s'g}klg k|sf/sf] Pslqt hg;d'bfonfO{ ;dfh elgG5 t/ ;dfhzf:qLo cy{df ;a}k|sf/sf] hg;d'bfonfO{ ;dfh dflgb}g . h:t}  s'g} pBfgdf /dfO/x]sf ;d'xnfO[ ;dfh eGg ldNb}g lsg sL ;dfh aGgsf] nflu ;dfhsf ;b:olar cfk;L ;DaGw tyf cGt/lqmof x'g'  cfjZos 5 . olx cGt/lqmof / ;DaGwsf] kl/0ffd :j?k aGg] Pp6f cd"t{ ;+/rgf g} ;dfh xf] . ;dfh / ;+:s[lt Ps csf{sf kl/k'/s x'g . Ps csf{df lolgx? 3lgi6 ?kn] hf]l8Psf x'G5g\ . ;dfhn] k"0f{tf kfpg ;+:s[lt Ps ckl/xfo{ tTjsf] ?kdf /x]sf] x'G5 .
v;fdflhs tyf ;fF:s[lts ?kfGt/0f M ;fdflhs tyf ;fF:s[lts ?kfGt/0f dfgj ;Eotfljsf;sf dxTjk"0f{ 36s x'g\ . ;fdflhs tyf ;fF:s[lts kl/jt{g lg/Gt/ k|lqmof xf] / of] qmlds x'G5 . eg] ?kfGt/0fn] ltj| Pjd qmflGtsf/L kl/jt{gsf] ;+s]t ub{5 . x/]s ;dfh / ;+:s[lt kl/jt{gd"vL x'G5g\ / km/s olt xf] sf]lx qmlds kl/jt{gnfO{ cfTd;ft u5{g eg] sf]xL ?kfGt/0fnfO{ . ;fdflhs kl/jt{gsf] ult / lbzf b]z  / ;dfhjdf]lhd km/s x'g ;S5 . kl/jt{g Tolta]nf k|ult x'G5 ha Tof] OR5fOPsf] x'G5 . kl/jt{g ?kfGt/0f xf] o;df s'g} Zf+sf 5}g . ?kfGt/0f eg]sf] ljsf; xf] hf] cfly{s Pj+ k|fljlws ljsf;;+u ;DalGwt 5 . ;fdflhs / ;fF:s[lts kl/jt{gnfO{ km/flsnf] b[li6n] x]Gf{' klg ?kfGt/0f xf] . g]kfnsf] kl/j]zdf s0ff{nL k|b]zdf 3'dGt] hLjg latfO/x]sf /fp6] ;d'bfox?sf] njfOvjfO[df cfPsf] kl/jt{gnfO{ ?kfGt/0f dfGg ;lsG5 . h+undf a:g] plgx? zx/df cfpg yfn]sf], k};f 5'g'x'Fb}g eGg] dfGotf ePsf]df k};fsf] dxTj a'‰g yfn]sf] h:tf s'/fx?n] plgx?sf] ;fdflhs ;fF:s[lts ?kfGt/0f x'Fb} uPsf] dfGg  ;lsG5 . cem To;}df b}n]vsf] u'F/f; ufpFkflnsfn] plgx?nfO{ :yfoL kl/ro kq k|bfg u/]kl5 t plgx?sf] ;fdflhs tyf ;f+:s[lts kl/jt{sf] If]qdf sfofkn6 g} cfpg] b]lvG5 .
v;fdflhs kl/jt{gsf l;4fGtx? M ;fdflhs ;fF:s[lts ?kfGt/0f ;DaGwL lj4fgx?n] ljleGg l;4fGtx? k|ltkfbg u/]sf 5g\ h'g o;k|sf/ 5g\ .
·      cfly{s l;4fGt M cfly{s :j?knfO{ /x]s ;dfh Pj+ Joj:yfsf] d]?b08sf] ?kdf lnO{G5 . cy{Joj:yf g} ;dfhsf] k|d"v cfwf/ ePsf]n] ha cfly{s ;+/rgf Pj+ k|0ffnLdf kl/jt{g cfpF5 ta To;n] ;du| ;dfh / ;fdflhs Joj:yfdf kl/jt{g NofpF5 . o;k|sf/sf] kl/jt{gaf6 ;+:s[lt klg k|ToIf k|efljt eO{ ;fF:s[lts ?kfGt/0f x'G5 . sfn{dfS; o; l;4fGtsf k|jt{s dWosf Ps x'g\ pgn] eg]sf 5g\ hLjgsf] ef}lts cj:yfn] g} ;fdflhs kl/jt{g ;'lglZrt 5 .
·      k|fljlws l;4fGt M k|ljlwn] cfh ;dfhnfO{ lgs} ultlzntf k|bfg ug{ lgs} dxTjk"0f{ e"ldsf v]Nb} cfPsf] 5 . cem ;fdflhs ?kfGt/0fdf k|ljlwn] hlt ;fob} cGo kIfn] ;3fPsf] xf]nf .
·      ;fdflhs ;fF:s[lts ljsf; M ;fdflhs ;fF:s[lts ?kfGt/0fsf] o; l;4fGtn] ;dfhx? ;fdflhs tyf ;fF:s[lts ljsf;4f/f kl/jt{g / ljsl;t x'g] s'/f cl3 ;f5{ .
·      pb\ljsf;jfbL l;4fGt M ;fdflhs ;fF:s[lts ?kfGt/0f qmlds ljsf;sf] ?Kfdf cuf8L a9\b5 / ljsf;sf] lg/Gt/ ultsf] sf/0f ;dfh Pj+ ;:s[ltsf] kl/jt{g klg lg/Gt/ /xG5 eGg] tYosf] JofVof g} pb\ljsf;jfbL l;4fGtsf] hu xf] . bfz{lgs cui6 sfD6]n] ljrf/df x'g] kl/jt{gnfO{ pb\ljsf; k|lqmofsf] d"n dfg]sf 5g\ .
·      ljsf;jfbL l;4fGt M ;fdflhs tyf ;fF:s[lts ljsf;sf] ;Gbe{df ljsf;lzn / ljsl;t d'n'sx?sf]larsf] leGgtfsf] JofVof ug{] hdsf{] o; l;4fGtn] ub{5 . h; cg';f/ ljsf;lzn /fi6«x?n] vf; u/]/ plgx?sf] ;fF:s[lts ;jfndf ljsl;t ;dfh em}F aGb}hfg'k5{ eGg] dfGotf k|:t't ub{5g\ .
·      cfnf]rgfTds l;4fGt M ;dfhdf wd{, cy{ gLlt, cflb ;DalGw lgod Pj+ l;4fGtx? /x]sf x'G5g\  o;} u/L ;do ;dodf ljleGg gofF / km/s ;f]r /fVg] bfz{lgsx?sf] hGd x'G5 h;n] ljBdfg lgod tyf l;4fgGt cflbsf] ;Gbe{df k[ys dt lbG5g\ . o;/L lg/Gt/ km/s dt cfO/xFbf To;n] ;fdflhs, cfly{s cflb If]qdf gofF lgod / l;4fGtsf] hGd x'Fb} hfG5 .
v;fdflhs ;+/If0f / ;fdflhs ;'/Iff M ;fdfGo af]lnrfnLsf] efiffdf ;fdflhs ;'/Iff / ;fdflhs ;+/If0fnfO[ p:t} ?kdf cYof{OG5 eg] g]kfnL jf c+u|]hL zAbsf]zdf klg oL b'j}nfO{ kof{ojfrLsf ?kdf k|of]u u/]sf] kfO{G5 . t/ oL b'O{ Pp6} eg] xf]O{gg\ . ;fdflhs ;'/IffnfO{ ;fwg / ;fdflhs ;+/If0fnfO{ ;fWosf] ?kdf lng'k5{ eGg] ts{ klg o;sf hfgsf/x? cuf8L ;fg{] u5{g\ .
·      ;fdflhs ;+/If0f M cfly{s, ;fdflhs / zfl/l/s ?kn] sdhf]/ Go'gtd\ dfgjLo cfjZostfx? k'/f ug{ g;Sg] ;dfhsf ;b:ox?nfO{ ul/g] ;+/If0f ;fdflhs ;+/If0f xf] . ;fdflhs ;+/If0fnfO{ ;fF3'/f] / a[xt\ b'j} cy{df cYof{pg] ul/G5 .
ü ;fF3'/f] cy{df ;fdflhs ;+/If0f ;fdflhs ;'/Iffs} kof{ojfrL xf] . u/LaL, a]/f]huf/L, la/fdL, a[4fj:yf, sdfpg] JolQmsf] d[To'sf sf/0f dflg;nfO{ cfo ;'/Iff k|bfg ug{] ;fdflhs k4lt ;fF3'/f]  cy{df ;fdflhs ;+/If0f xf] .
ü a[xt cy{df x]bf{ sdhf]/ cfly{s cj:yf, bolgotf/ alxis/0fsf ;d:ofx?sf] ;dfwfg ug{ / hLjgdf cfO{kg{] k|d"v vt/f jf hf]lvdx/?sf] ;fdgf ug{ cfjZos ;xof]u k|bfg ug{] sfo{sf] ;dli6 ;fdflhs ;+/If0f xf] .
·      ;fdflhs ;'/Iff M of] ;fdflhs Gofosf] cleGg c+u xf] . ;a} hgtfnfO{ Pp6} vfnsf] ;]jfn] ;fdflhs Gofosf] nIo k|flKt x'Fb}g To;}n] ljz]if ju{nfO{ /fHon] lbg] ljz]if ;]jf ;'ljwf  Pjd\ ;x'lnotnfO{ ;fdflhs ;'/Iff elgG5 . ;fdflhs ;'/Iffsf] cjwf/0ff ;g\ !(#& df tTsflng cd]l/sL /fi6«klt ?hj]N6n] cl3 ;f/]sf x'g\ . dfgjclwsf/sf] ljZjJofkL 3f]if0ff kq !($* / gful/sx?sf /fhgLlts, cfly{s tyf ;fdflhs clwsf/;DalGw cg'aGw !(^^ df ;d]t ;fdflhs ;/IffnfO{ dfgj clwsf/sf] c+usf ?kdf lnPsf] kfO{G5 .
To:t} g]kfnsf] ;+ljwfg @)&@ sf] wf/f $# df pNn]v ul/Psf] ;fdflhs ;'/Iffsf] xsdf elgPsf] 5 cfly{s ?Kfn] ljkGg, czQm / c;xfo cj:yfdf /x]sf, c;xfo Psn dlxnf, ckf+utf ePsf, afnaflnsf, cfk\mgf] ;'/Iff cfk}m ug{ g;Sg] gyf nf]kf]Gd"v hfltsf gful/snfO{ sfg"g adf]lhd ;fdflhs ;'/Iffsf] xs x'g]5 . ;fdflhs ;'/IffnfO{ klg ;+s'lrt / a[xt b'j} cy{df cYof{pg] ul/G5 M
ü ;+s'lrt cy{df o;n] cf}krfl/s If]qdf sfo{/t sfdbf/, sd{rf/L / pgLx?sf kl/jf/sf] ;'/IffnfO{ dfq ;d]6\5 .
ü a[xt cy{df ;fdflhs ;'/Iffn] /fi6« / ;dfhsf ;Dk'0f{ ;d'xx? / cf}krfl/s tyf cgf}krfl/s b'j} cy{tGqnfO{ cfk\mgf] bfo/fdf ;d]6\5 .
vg]kfndf ;~rflnt ;fdflhs ;+/If0fsf sfo{qmdx? M
ü gub ;xfotf M j[4 eQf, Psn dlxnf eQf, ;'Ts]/L ;xfotf sfo{qmd, s0ff{nL If]qsf afl;Gbfsf] nflu ;xfotf, h]i6 gful/s :jf:Yo pkrf/ sfo{qmd, k|fs[lts k|sf]k /fxt, 4G4 lkl8t Pjd\ afnaflnsf ;xfotf, ;lxb kl/jf/ lgjf{x eQf cflb .
ü j:t' ;xfotf M b'u{d lhNnfdf vfBfGg ljt/0f tyf 9'jfgL, ljBfno lbjf vfhf / t]n cflb, cfof]l8g o'Qm g'g ljt/0f cflb
ü ;]jfx? M 5fqf Pjd\ blnt / ;LdfGts[t ;d'bfo tyf s0ff{nL If]qsf afnaflnsfnfO{ 5fqj[lt lbg] sfo{qmd, lgMz'Ns k|fylds pkrf/, lgMz'Ns k|;'lt ;]jf, hf]lvddf k/]sf ;d'bfo, &% jif{ dfly / !% jif{ d'lgsf la/fdLx?sf] lgMz'Ns 8fonf]l;; / SofG;/sf] pkrf/, Go'g nfut cfjf; ;xfotf cflb .
ü ;fdflhs ljdf M sd{rf/L ;~rosf]if, pkbfg, k]G;g, gful/s nufgL sf]if, sfdbf/ / sd{rf/L hLjg ladf Pjd\ b'3{6gf ljdf, ef}lts ;Dklt Pj+ ;jf/L ;fwg ladf cflb .
ü ;fj{hflgs lgdf{0f ;]jf M s0ff{nL /f]huf/ sfo{qmd, o'jf :j/f]huf/ sfo{qmd .