Human Development- मानव विकास

परियच (Introduction)

मानवकाे अाय, अायु र साक्षरता जस्ता परिसूचकहरूमा  अाएकाे गुणात्मक एवमं सकरात्मक परिवर्तन नै मानव विकास हाे । याे एक बहुअायामिक र बहुसराेकारित  विषय हाे । पाकिस्तानका अर्थशास्त्री Mahbub ul Haq ले मानव विकासकाे अवधारणा प्रतिपादन गरेका हुन । यस अवधारणालाइ भारतका अर्थशास्त्री अमर्त्य सेनले Human Capacity काेे वकालत गर्दै थप विस्तार गरेका हुन् । मावन विकासकाे अवस्थाकाे अध्ययन गरी यसमा थप सुधार एवम् रणनीतिक उपायहरू अवलम्बन गर्ने अभिप्रायले सन् १९९० देखि UNDP ले निरन्तर हरेक वर्ष मानव विकास सूचांक प्रतिवेदन प्रकाशन गर्दै अाएकाे छ । पहिलाे मानव विकास प्रतिवेदनले मानव विकास भनेकाे मानिसका छनाैटलाइ बृहत बनाउने प्रक्रियाका रूपमा अर्थ्याएकाे छ । यसले मानवकाे महत्वपूर्ण छनानैटकाे रूपमा स्वास्थ्य र दीर्घजीवनकाे जिउनु, शिक्षित हुनु र समृद्ध जीवनस्तर हासिल गर्नु भनी उल्लेख गरिएकाे छ । यसका साथै सुनिश्चित मानव अधिकार, राजनीतिक स्वतन्त्रता र अात्मसम्मान अादिलाइ मानवका थप छनाैटका विषयका रूपमा अर्थ्याएकाे पाइन्छ । त्यस्तै मानव विकास प्रतिवेदन २०१५ ले मावन विकासलाइ मानव र मानवकाे अवसर र छनाैटमा केन्द्रित हुने अवधारणाकाे रूपमा अर्थ्याएकाे छ ।

मानव विकासका सूचकहरू

मानव विकासका सूचकहरूका रूपमा अाय, अायु र साक्षरतालाइ लिइन्छ ।

अाय

मानव विकास सूचांककाे गणना गर्दा याे सूचकले वास्तविक अायकाे अधिकतम् मान ४०,००० अमेरिकी डलरलाइ र न्यूनतम मान १०० अमेरिकी डलरलाइ मान्दछ । यसले वास्तविक अाय क्षमताकाे रूपमा क्रयशक्ति क्षमतालाइ अाधार मानेकाे छ ।

अायु

यसले मानव विकासकाे स्वास्थ्य र दीर्घ जीवनकाे अाधार मापन गर्दछ । याे सुचकमा अधिकतम् उमेर मान ८५ वर्ष र न्यूनतम उमेर मान २५ वर्ष ताेकिएकाे छ ।

साक्षारता

याे सूचकले शिक्षाकाे अवस्थालाइ मापन गर्दछ । यसकाे गणना गर्दा अधिकतम् साक्षारता १०० प्रतिशत र न्यूनतम साक्षारता दर ० प्रतिशत निर्धारण गरिएकाे छ ।

माथि उल्लेखित सूचकहरूकाे अतिरिक्त देहायका सूचकहरूकाे समेत अबलम्बन गरेकाे पाइन्छ ।

मानव गरिबी सूचक 

यस अन्तर्गत तपशिलका १० वटा सूचकलाइ अाधार मानिन्छ ।

• शिक्षा ः विद्यालय भर्नादर, विद्यालय अध्ययन अवधी
• स्वास्थ्य ः पाेषण, बाल मृत्यूदर
• जीवनस्तर ः विद्युत, पिउने पानी, शाैचालय, घरकाे भूइ, खाना पकाउने इन्धन, भाैतिक सम्पति

लैङ्गिक विकास सूचक

महिला र पुरूष बिचकाे असमानता र विभेदकाे स्थिति मापन गरिन्छ  । 

लैङ्गिक सशक्तिकरण सूचक

महिलामा विकासकाे सहभागिता र उपस्थितिकाे मापन गरिन्छ ।

असमानता सम्बन्धि मानव विकास सूचांक

अाय, अायू र साक्षारताकाे जनसंख्याबीच भएकाे असमान वितरणकाे अवस्थाकाे मापन गर्दछ ।

मानव विकासका स्तम्भहरू

अमर्त्य सेनले मानव विकासका स्तम्भहरू यसप्रकार किटान गरेका छन् ।

• Equality
• Sustainability
• Productivity 
• Empowerment
• Co-operation
• Security

नेपालमा मानव विकासका अवसरहरू

नेपालमा मानव विकासका अवसरहरू निम्न बमाेजिम रहेका छन् ।

• संविधानमा नै माैलिक हक र उपचारकाे हककाे व्यवस्था रहेकाे, राज्यका नीति, निर्देशक सिद्धान्त र दायित्वमा जनतालाइ केन्द्रमा राखिएकाे ।
• राष्ट्रिय हितकाे अाधारभूत विषयमा नागरिककाे हकहितकाे रक्षालाइ समेटिएकाे ।
• शासनकाे मालिक र शक्तिका स्राेतका रूपमा जनतालाइ स्वीकार गरिएकाे ।
• सरकारका सालबसाली बजेट र अावधिक याेजनाले मानव  विकासलाइ सम्बाेधन गरेकाे ।
• देशकाे जनसंख्यामा युवा जनसंख्याकाे अनुपान उच्च रहेकाे ।
• प्राविधिक तथा सिपमूलक शिक्षामा युवा चासाे र सहभागिता बढ्दाे ।

नेपालमा मानव विकास सम्बन्धि समस्याहरू

नेपालमा देहायका समस्याहरू मानव विकास सम्बन्धमा देखिएका प्रमूख समस्याहरू हुन् ।

• प्रतिव्यक्ति अाय न्यून हुनु ।
• शिक्षामा सहज पहुँच नहुनु ।
• धनी र गरीबबीचकाे खाडल उच्च रहनु ।
• दण्डहिनता र मानव अधिकारकाे उल्लंघन बढ्दाे ।
• खाद्य तथा पाेषण असुरक्षा हुनु ।
• सामाजिक विभेदले समाजमा जरा गाडेकाे छ ।
• स्वास्थ्य सेवा गुणस्तरीय नहुनु ।
• पर्याप्त राेजगारीकाे व्यवस्था हुन सकेकाे छैन ।
• लैंगिक विभेदले अझै समाजमा पकड कायम राखेकै छ ।
• जनसंख्याकाे बृद्धिदर उच्च भइरहेकाे छ ।

नेपालमा मानव विकासमा भएका समस्या समाधान गर्न के गर्ने ?

देहायका उपायहरू अपनाएर नेपालमा मानव विकासमा देखिएका समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।

• उत्पादन मूलक क्षेत्रमा लगानी बढाउँदै प्रतिव्यक्ति अायमा समन्यायिक वृद्धि गर्ने ।
• अाधुनिक, सर्वसुलभ र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाकाे व्यवस्था गर्ने ।
• राेजगारीका अवसरहरू बृद्धि गर्न व्यावसायिक  तथा शिपमुलक शिक्षामा जाेड दिने ।
• नागरिक सशक्तिकरण र लैंगिक समानता कायम गर्ने कार्यक्रम launch गर्ने ।
• धनी र गरीबबीचकाे खाडल कम गर्न वास्तविक गरीबी पहिचान गरी गरीबी निबारणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
• माैलिक हककाे पर्याप्त र दरिलाे कार्यान्वयन गर्न कानून बनाइ प्रभावकारी रूपमा लागू गर्ने ।
• 
  

HRM Environment- मानव संसाधन व्यवस्थापन वातावरण

Introduction

मानव संसाधन व्यवस्थापन वातावरण भन्नाले वातावरण संसाधन व्यवस्थापनलाइ प्रभाव पार्ने तत्वहरूकाे समष्टीलाइ बुझिन्छ । त्यस्ता तत्वहरू जसकाे वेवास्ता गरेर संगठने र स्वयमं मानव संसाधन व्यवस्थापनले अाफ्ना क्रियाकलाप परिणाममूखी बनाउन सक्दैन । संगठनले वातावरणका विभिन्न तत्वहरूकाे अध्ययन गरी त्यसअनुसार अावश्यक नीति तथा रणनीतिकाे तर्जुमा तथा कार्यान्वयन गर्न सक्नु पर्दछ । यि तत्वहरू अान्तरिक र बाह्य गरी दुइ प्रकारका हुन्छन् ।  अान्तरिक वातावरण तुलनात्मक रूपले नियन्त्रण याेग्य हुन्छ भने बाह्य वातावरण नियन्त्रण भन्दा बाहिर हुन सक्छ । प्रभावकारी मानव संसाधनकाे भर्ना, छनाैट र पदस्थापनाकाे लागि वातावरण व्यवस्थापनकाे निकै ठुलाे भमिका रहेकाे हुन्छ । यदि वातावरणलाइ बेलैमा चिन्न सकिएन भने सम्पूर्ण मानव संसाधन व्यवस्थापन नै धरापमा पर्न सक्छ । वातावरणकाे विश्लेषणबाट नै सबै किसिमका विकल्पहरू पहिल्याउन सकिन्छ भने ती मध्य सर्वाेत्तम विकल्प छनाैट गरी कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ ।

संगठनले वातावरणीय प्रभावकाे पहिचान गर्न सकेकाे खण्डमा निम्न फाइदा लिन सकिन्छ ।

• समय सापेक्ष मानव संसाधन निर्माण गर्न सकिन्छ ।
• व्यवस्थापिय रणनीति तयार गर्न सकिन्छ ।
• मानव संसाधनकाे अधिकतम उपयाेग गरी संगठनकाे गुणस्तरीयता अभिबृद्धि गर्न सकिन्छ ।
• वातावरणकाे प्रभाव मापन गरी संगठनकाे कमि कमजाेरी विश्लेषण गरी अावश्यक कदम चाल्न सकिन्छ ।

मानव संसाधन व्यवस्थापनमा प्रभाव पार्ने वातावरणीय बाह्य तत्व

• प्रविधि
• श्रम बजार
• कानून
• राजनैतिक अवस्था
• संगठनकाे भाैतिक स्थान
• सामाजिक साँस्कृतिक तत्व

मानव संसाधन व्यवस्थापनमा प्रभाव पार्ने वातावरणीय अान्तरिक तत्व

• संगठनात्मक साधन
• संगठनकाे संसचना
• संगठन भित्रकाे युनियन
• संगठनकाे रणनीति
• संगठनात्मक संस्कृति

संगठनकाे मानव संसाधन व्यवस्थापन वातावरणका अान्तरिक तथा बाह्य वातावरणीय तत्वहरूलाइ सँगसँगै विश्लेषण गरिनुपर्छ । किन कि बाह्य वातावरणकाे परिवर्तनले सधैँ उत्पादकत्व, विकास, गुणस्तर विकास, वस्तु विकास, मूल्य कटाैती तथा नवप्रवर्तनात्मक अावश्यकता उपर दवाव दिइरहेकाे हुन्छ भने अान्तरिक वातावरणले कर्मचारीकाे मनाेबल, उत्प्रेरणा, रूचि तथा प्रतिवद्धताका साथै प्रतिस्पर्धात्मक लाभ उपर प्रभाव जमाइरहेकाे हुन्छ । त्यसैले चाहे अान्तरिक हाेस् चाहे बाह्य वातावरण मानव संसाधन व्यवस्थापनमा तिनिहरूकाे प्रत्यक्ष र पराेक्ष प्रभाव परिरहेकाे हुन्छ । 

Sustainable Development- दीगाे विकास

Concept (अवधारणा)

भविष्यका पिँढीकाे अावश्यकालाइ पनि ध्यानमा राखेर वर्तमान अावश्यकता परिपुर्तिका लागि गरिने विकास नै दीगाे विकास हाे । यसलाइ टिकाउ विकास पनि भन्न सकिन्छ । यसमा प्रकृति, मानव र विकासकाे सम्बन्धमा विशेष ध्यान दिइन्छ । वातारवरण संरक्षणकाे अवधारणा सँगसँगै दीगाे विकासकाे अवधारणा अगाडी अायाे । प्रारम्भमा याे वातावरण संरक्षणकाे अवधारणा सँगसँगै अाए पनि पछिल्लाे समयमा राजनीतिक, अार्थिक, सामाजिक, नैतिक, मानवीय र साँस्कृतिक पक्ष पनि यसका अायाम बन्न पुगेका छन् ।

नेपालमा अाठाैँ याेजनादेखि दीगाे विकासकाे मान्यतालाइ अघि सारिएकाे पाइन्छ । तत्पश्चातका हरेक बजेट, याेजना र विद्यमान संविधानमा पनि यसलाइ विशेष महत्वका रूपमा हेरिएकाे पाइन्छ ।

दीगाेे विकासकालागि भएका प्रयास

• राचेल कार्सनकाे Silent Spring  नामक पुस्तक प्रकाशन पश्चात विकासलाइ जनस्वास्थ्य र पर्यावरणीय अायामबाट हेरियाे ।
•  UNESCO द्धारा सन् १९६८ मा जीव मण्डलकाे विवेकपूर्ण उपयाेग र संरक्षण सम्बन्धी अन्तरसरकारी सम्मेलनकाे अायाेजना गरियाे ।
• सन् १९६९ मा Friend of Earth नामक संस्थाकाे स्थापना भयाे । 
• अमेरिकामा पहिलाे पृथ्वी दिवस मनाइयाे । जहाँ लाखाैँ अमेरिकीहरू वातावरण विनाशकाे विरूद्धमा उत्रिएका थिए ।
• दीगाे विकासकाे पहिलाे प्रयाेग सन् १९७१ काे हाेलसिन्की सम्मेलनमा परियाे । 
• सन् १९७१ काे क्यानडाकाे Green Peace अभियान ।
• OECD काे Polluters Pay Principle विकास भयाे । 
• सन् १९७२ मा स्टकहाेम सम्मेलन । जहाँ ११४ देशका प्रतिनिधिहरूले मानवीय वातावरण सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्र संघीय सम्मेलनमा भाग लिए ।
• सन् १९७३ मा अमेरिकामा जाेखिममा परेका प्रजाति संरक्षण एेन पारित भयाे ।
• सन्  १९८३ मा सुन्दरलाल बहुगुणाकाे भारतकाे चिप्काे अान्दाेलन् ।
• सन् १९७४ मा रसायन शास्त्री सेरउड राेल्याण्ड र मारियाे माेलिनाले क्लाेराेफ्लाेराे कार्वनले अाेजाेन तहकाे विनाश गर्न सक्छ  भन्ने कुरा पत्ता लगाए ।
• सन् १९७५ काे साइटिस अभिसन्धी ।
• सन् १९७७ काे केन्यामा Green Belt Movement.
• सन् १९८० मा दीगाे विकास सम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय संस्थाकाे स्थापना ।
• राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रमले केन्याकाे नैरेवीमा स्टकहाेम plus 10 काे अायाेजना गर्याे ।
• सन् १९८३ मा नर्वेका तत्कालिन प्रधानमन्त्री ग्राे हार्लेम ब्रुटल्याण्डकाे अध्यक्षतामा वातावरण र विकास सम्बन्धी एक अायाेग गठन । 
• सन् १९८५ मा वैज्ञानिकहरूले अाेजाेन तहमा प्वाल परेकाे कुरा पत्ता लगाए ।
• सन् १९८७ मा ब्रुटल्याणड अायाेगकाे प्रतिवेदन Our common future सार्वजानिक भयाे ।
• E.O. विल्सनले सन् १९८८ मा Bio diversity नामक पुस्तक प्रकाशन गरे ।
• सन् १९९२ मा वातावरण र विकास सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय सम्मेलन अायाेजना ।
• सन् २००२ काे वातावरणीय जाेहान्सवर्ग सम्मेलन । 
• सन् २००७ काे वातावरण सम्बन्धी वाली सम्मेलन  ।
• सन् २००९ मा १९२ राष्ट्रहरू सम्मिलित संयुक्त राष्ट्रसंघीय  शिखर सम्मेलन काेप -१५ डेनमार्कमा सम्पन्न ।
• सन् २०१६ देखि लागू भइ सन् २०३० सम्म पुरा गर्ने प्रतिवद्धताका साथ दीगाे विकासका लक्ष्यहरू निर्धारण गरिएका ।

Fundamental rights provided to foreigner by constitution of Nepal.

• Each person shall have the right to live with dignity.
• No law shall be made for capital  punishment.
• Except as provided for by law no person shall be deprived of her/his personal liberty.
• There shall not be any gender discrimination regarding remuneration for the same work and social security.
• No person shall be detained without being informed of the ground for such an arrest.
• The person who is arrested shall have the right to consult a legal practitioner of her/his choice and be defended from the time of arrest. The consultations held with the legal practitioner and the advice given thereon shall remain confidential.
  provided that this cause shall not apply to a citizen of an enemy state.
• No person shall be punished for an act which was not punishable by law when the act was committed, and no person shall be subjected to a punishment greater than that prescribed by law at the time of the offence.
• No person accused of any offence shall be assumed to be an offender until proven guilty.
• No person shall be prosecuted or punished for the same offence in a court of law more than once.
• No person accused of any offence shall be compelled to be a witness against herself/himself.
• Every person undergoing trial shall have the right to be informed about the proceedings of the trials.
• Every person shall be entitled to a fair hearing from an impartial, independent and competent court or judicial authority.
• No person shall be held under preventive detention unless there is sufficient ground to believe that there exists an immediate threat to the sovereignty and territorial integrity of Nepal or public peace and order.
• No person shall be treated with any kind of untouchability or discrimination in any private or public place on grounds of caste, ethnicity, origin, community, occupation, or physical condition.
• Each person shall be free to profess, practice, and preserve his/her religion according to his/her faith.
• Except in circumstances provided by law, privacy in relation to the person, and their residence, property, documents, records, statistics and correspondence, and their reputation are inviolable.
• Every person shall have the right against exploitation.
• No person shall be subjected to any kind of exploitation on the basis of religion, customs, tradition, culture, practices or any other bases.
• Every person and community shall have the right to use their language.
• Every person and community shall have the right to participate in the cultural life of its community.
• Each consumer shall have the right to quality foodstuffs and services.

Policy regarding international relations of Nepal

• Pursuing an independent foreign policy considering national interest to be of utmost importance , on the basis of the UN charter, non-alignment, principle of Panchasheel, international law and universal norms, and by remaining active to defend the sovereignty, indivisibility, national independence and national interest.
• Entering into treaties and agreements on the basis of equality and mutual interest, by reviewing past treaties.

Policies regarding tourism in Nepal.

Developing environment friendly tourism industry as an important basis of national economy by identifying, protecting, promoting and publicizing the historical, cultural, religious, archaeological and natural heritage sites of the country, and prioritizing local people in the distribution of benefits of the tourism industry.

Directive Principles of the state announced in constitution of Nepal.

• It shall be the political objective of state to strengthen a federal democratic republican system to ensure an atmosphere where democratic rights are exercised by acknowledging sovereignty, independence and integrity of the country to be of utmost importance; by protecting freedom, equality, property and all citizens through rule of law; by embracing the norms and values of fundamental rights and human rights, gender equality, proportional inclusion, participation and social justice; and by maintaining a just system in all spheres of national life in order to establish a government system aimed at public welfare, while maintaining relations between federal units on the basis of cooperation between them, and internalizing the principle of inclusion in the governance system on the basis of local autonomy and decentralization.
• It shall be the socio-cultural objective of the state to build a civilized and egalitarian society by ending all forms of discrimination, oppression and injustice based on religion, culture, cultural practices, customs, traditional practices, or on any other grounds; develop socio-cultural values based on  national pride, democracy, people orientation, dignity of labor, entrepreneurship, discipline, dignity and tolerance, by respecting cultural diversity and maintaining communal harmony, solidarity and amity.
• It shall be the economic objective of the state to make the national economy self-reliant, independent, and developing it towards socialism oriented economy with equitable distribution of resources and means, by ending all forms of economic exploitation and inequality, with maximum utilization of available resources and means through the participation of cooperatives, and public and private sector for sustainable development, and to build an exploitation-free society by fair distribution of the the achievements made so far.
• The international relations of the state shall be directed towards maintaining international relations based on sovereign equality, protecting sovereignty, independence, territorial integrity and national interest of the country, and promoting national prestige in the international community.