Human Development- मानव विकास

परियच (Introduction)

मानवकाे अाय, अायु र साक्षरता जस्ता परिसूचकहरूमा  अाएकाे गुणात्मक एवमं सकरात्मक परिवर्तन नै मानव विकास हाे । याे एक बहुअायामिक र बहुसराेकारित  विषय हाे । पाकिस्तानका अर्थशास्त्री Mahbub ul Haq ले मानव विकासकाे अवधारणा प्रतिपादन गरेका हुन । यस अवधारणालाइ भारतका अर्थशास्त्री अमर्त्य सेनले Human Capacity काेे वकालत गर्दै थप विस्तार गरेका हुन् । मावन विकासकाे अवस्थाकाे अध्ययन गरी यसमा थप सुधार एवम् रणनीतिक उपायहरू अवलम्बन गर्ने अभिप्रायले सन् १९९० देखि UNDP ले निरन्तर हरेक वर्ष मानव विकास सूचांक प्रतिवेदन प्रकाशन गर्दै अाएकाे छ । पहिलाे मानव विकास प्रतिवेदनले मानव विकास भनेकाे मानिसका छनाैटलाइ बृहत बनाउने प्रक्रियाका रूपमा अर्थ्याएकाे छ । यसले मानवकाे महत्वपूर्ण छनानैटकाे रूपमा स्वास्थ्य र दीर्घजीवनकाे जिउनु, शिक्षित हुनु र समृद्ध जीवनस्तर हासिल गर्नु भनी उल्लेख गरिएकाे छ । यसका साथै सुनिश्चित मानव अधिकार, राजनीतिक स्वतन्त्रता र अात्मसम्मान अादिलाइ मानवका थप छनाैटका विषयका रूपमा अर्थ्याएकाे पाइन्छ । त्यस्तै मानव विकास प्रतिवेदन २०१५ ले मावन विकासलाइ मानव र मानवकाे अवसर र छनाैटमा केन्द्रित हुने अवधारणाकाे रूपमा अर्थ्याएकाे छ ।

मानव विकासका सूचकहरू

मानव विकासका सूचकहरूका रूपमा अाय, अायु र साक्षरतालाइ लिइन्छ ।

अाय

मानव विकास सूचांककाे गणना गर्दा याे सूचकले वास्तविक अायकाे अधिकतम् मान ४०,००० अमेरिकी डलरलाइ र न्यूनतम मान १०० अमेरिकी डलरलाइ मान्दछ । यसले वास्तविक अाय क्षमताकाे रूपमा क्रयशक्ति क्षमतालाइ अाधार मानेकाे छ ।

अायु

यसले मानव विकासकाे स्वास्थ्य र दीर्घ जीवनकाे अाधार मापन गर्दछ । याे सुचकमा अधिकतम् उमेर मान ८५ वर्ष र न्यूनतम उमेर मान २५ वर्ष ताेकिएकाे छ ।

साक्षारता

याे सूचकले शिक्षाकाे अवस्थालाइ मापन गर्दछ । यसकाे गणना गर्दा अधिकतम् साक्षारता १०० प्रतिशत र न्यूनतम साक्षारता दर ० प्रतिशत निर्धारण गरिएकाे छ ।

माथि उल्लेखित सूचकहरूकाे अतिरिक्त देहायका सूचकहरूकाे समेत अबलम्बन गरेकाे पाइन्छ ।

मानव गरिबी सूचक 

यस अन्तर्गत तपशिलका १० वटा सूचकलाइ अाधार मानिन्छ ।

• शिक्षा ः विद्यालय भर्नादर, विद्यालय अध्ययन अवधी
• स्वास्थ्य ः पाेषण, बाल मृत्यूदर
• जीवनस्तर ः विद्युत, पिउने पानी, शाैचालय, घरकाे भूइ, खाना पकाउने इन्धन, भाैतिक सम्पति

लैङ्गिक विकास सूचक

महिला र पुरूष बिचकाे असमानता र विभेदकाे स्थिति मापन गरिन्छ  । 

लैङ्गिक सशक्तिकरण सूचक

महिलामा विकासकाे सहभागिता र उपस्थितिकाे मापन गरिन्छ ।

असमानता सम्बन्धि मानव विकास सूचांक

अाय, अायू र साक्षारताकाे जनसंख्याबीच भएकाे असमान वितरणकाे अवस्थाकाे मापन गर्दछ ।

मानव विकासका स्तम्भहरू

अमर्त्य सेनले मानव विकासका स्तम्भहरू यसप्रकार किटान गरेका छन् ।

• Equality
• Sustainability
• Productivity 
• Empowerment
• Co-operation
• Security

नेपालमा मानव विकासका अवसरहरू

नेपालमा मानव विकासका अवसरहरू निम्न बमाेजिम रहेका छन् ।

• संविधानमा नै माैलिक हक र उपचारकाे हककाे व्यवस्था रहेकाे, राज्यका नीति, निर्देशक सिद्धान्त र दायित्वमा जनतालाइ केन्द्रमा राखिएकाे ।
• राष्ट्रिय हितकाे अाधारभूत विषयमा नागरिककाे हकहितकाे रक्षालाइ समेटिएकाे ।
• शासनकाे मालिक र शक्तिका स्राेतका रूपमा जनतालाइ स्वीकार गरिएकाे ।
• सरकारका सालबसाली बजेट र अावधिक याेजनाले मानव  विकासलाइ सम्बाेधन गरेकाे ।
• देशकाे जनसंख्यामा युवा जनसंख्याकाे अनुपान उच्च रहेकाे ।
• प्राविधिक तथा सिपमूलक शिक्षामा युवा चासाे र सहभागिता बढ्दाे ।

नेपालमा मानव विकास सम्बन्धि समस्याहरू

नेपालमा देहायका समस्याहरू मानव विकास सम्बन्धमा देखिएका प्रमूख समस्याहरू हुन् ।

• प्रतिव्यक्ति अाय न्यून हुनु ।
• शिक्षामा सहज पहुँच नहुनु ।
• धनी र गरीबबीचकाे खाडल उच्च रहनु ।
• दण्डहिनता र मानव अधिकारकाे उल्लंघन बढ्दाे ।
• खाद्य तथा पाेषण असुरक्षा हुनु ।
• सामाजिक विभेदले समाजमा जरा गाडेकाे छ ।
• स्वास्थ्य सेवा गुणस्तरीय नहुनु ।
• पर्याप्त राेजगारीकाे व्यवस्था हुन सकेकाे छैन ।
• लैंगिक विभेदले अझै समाजमा पकड कायम राखेकै छ ।
• जनसंख्याकाे बृद्धिदर उच्च भइरहेकाे छ ।

नेपालमा मानव विकासमा भएका समस्या समाधान गर्न के गर्ने ?

देहायका उपायहरू अपनाएर नेपालमा मानव विकासमा देखिएका समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।

• उत्पादन मूलक क्षेत्रमा लगानी बढाउँदै प्रतिव्यक्ति अायमा समन्यायिक वृद्धि गर्ने ।
• अाधुनिक, सर्वसुलभ र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाकाे व्यवस्था गर्ने ।
• राेजगारीका अवसरहरू बृद्धि गर्न व्यावसायिक  तथा शिपमुलक शिक्षामा जाेड दिने ।
• नागरिक सशक्तिकरण र लैंगिक समानता कायम गर्ने कार्यक्रम launch गर्ने ।
• धनी र गरीबबीचकाे खाडल कम गर्न वास्तविक गरीबी पहिचान गरी गरीबी निबारणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
• माैलिक हककाे पर्याप्त र दरिलाे कार्यान्वयन गर्न कानून बनाइ प्रभावकारी रूपमा लागू गर्ने ।
•