अवधारणा
शान्ति र द्धन्द्ध दुइ ध्रुवतिरका विषय हुन् । यि दुइ विषय एकसाथ हुनु सम्भव छैन । एककाे उपस्थितिमा अर्काे जहिले अनुपस्थित रहनु पर्छ । समाज विकासकाे अन्तिम लक्ष्य शान्ति हाे तर समाजका हरेक गतिविधिमा द्धन्द्ध अवश्यम्भावी हुन्छ । त्यसैले शान्ति र द्धन्द्धलाइ सन्तुलनमा राखेर लैजानु निकै ठुलाे चुनाैतीकाे विषय हाे । द्धन्द्धकाे अवस्थामा समेत् शान्तिप्रिय विकास कसरी हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने विषयकाे खाेजकाे परिणाम स्वरूप याे शान्ति र द्धन्द्ध संवेदनशिल विकासकाे अवधारणा अगाडी अाएकाे हाे । विकासकाे सन्दर्भमा यि दुवैलाइ मध्यनजर गर्दै विकास प्रक्रियालाइ गन्तव्यमा पुर्याउने अभियान नै शान्ति र द्धन्द्ध संवेदनशील विकास हाे भन्न सकिन्छ ।
शान्ति सम्वेदनशील विकास
हरेक विकासकाे चाहना र लक्ष्य शान्ति नै हाे । शान्तिलाइ केन्द्रविन्दुमा राखेर सर्ववक्षीय सन्तुष्टि कायम हुने गरी विकास प्रक्रिया सञ्चालन गर्नुपर्ने मान्यता नै शान्ति सम्वेदनशील विकास हाे । यसले द्धन्द्ध रहित विकासकाे वकालत गर्छ । याे विशेष गरी समन्यायिक, समतामा अाधारित, मानवअधिकारकाे संरक्षणमा तल्लिन, सहभागितामूलक विकास पद्धति हाे जहाँ कुनै विवाद सृजना भइहालेकाे खण्डमा विवाद निरूपण गर्ने संयन्त्रकाे अनिवार्य उपस्थिति रहेकाे हुन्छ ।
द्धन्द्ध संवेदनशील विकास
द्धन्द्धबाट प्रभावित क्षेत्रकाे विकास तथा द्धन्द्धकाे कारण भएकाे क्षतिलाइ सम्बाेधन गर्न अबलम्बन गरिने विकास नै द्धन्द्ध संवेदनशील विकास हाे । यसले द्धन्द्धाेतर अवस्थालाइ शान्ति प्रक्रियामा लैजाने प्रयास गर्दछ । यसले द्धन्द्ध पश्चात हुने पुनः निर्माण र सामान्यीकरण दुवैलाइ बुझाउँछ । OECD ले सन् १९९७ मा प्रशाशन गरेकाे विकास सहायता निर्दशिकाले कसरी द्धन्द्धकाे राेकथाम गर्न सकिन्छ र कसरी द्धन्द्धाेत्तर पुनर्स्थापना र पुननिर्माणलाइ टुङ्ग्याउन सकिन्छ भन्ने बारेमा तर्क अघि सारेकाे थियाे ।
द्धन्द्ध संवेदनशील विकासलाइ द्धन्द्ध पूर्वकाे अवस्था, द्धन्द्धरत अवस्था र द्धन्द्धाेत्तर अवस्था गरी तिनवटा अवस्थामा विभाजन गर्ने गरिन्छ । विभेद, असमानताकाे अादिकाे अन्त्य गरी सामाजिक समावेशीकरण, सहभागितामा जाेड दिदै सर्वपक्षीय माग र अावश्यकतालाइ सम्बाेधन गर्ने रणनीति द्धन्द्ध पूर्व अपनाउनु पर्ने मान्यता राखिन्छ । द्धन्द्धकाे अवस्था र द्धन्द्धरत पक्षकाे शुक्ष्म विश्लेषण गरी safe landing गर्ने रणनीति द्धन्द्धरत अवस्थामा अपनाउनु पर्ने सुझाव विज्ञहरूकाे रहेकाे छ । द्धन्द्धाेत्तर अवस्थामा द्धन्द्धकाे समाधानका बेला गरिएका सन्धी सम्झाैताकाे अक्षरस कार्यान्वयन र द्धन्द्धले पुर्याएका क्षतिकाे पुनःनिर्माण साथै द्धन्द्ध प्रभावितकाे पुनःस्थापना गर्ने विषयमा विशेष ध्यान दिनु अावश्यक देखिन्छ ।
No comments:
Post a Comment